ابوریحان بیرونی

ابوریحان بیرونی جهان را هم اندازه می‌گرفت و هم دربارهٔ مردمش می‌پرسید. زاویهٔ خورشید، اختلافِ تقویم‌ها، وزنِ ماده و رسمِ یک جامعه، برای او موضوع‌هایی جدا از کنجکاوی علمی نبودند. اهمیتش در گستردگیِ نام‌ها و کتاب‌ها خلاصه نمی‌شود؛ در تلاش برای پیوند دادنِ عدد، مشاهده، زبان و مقایسه نیز هست.

خوارزم و آغاز آموزش

ابوریحان محمد بن احمد بیرونی در ۹۷۳ میلادی در ناحیهٔ خوارزم، نزدیک کاث، به دنیا آمد؛ منطقه‌ای که امروز در ازبکستان است و در جهان فرهنگیِ ایرانی و اسلامیِ آن دوره جای داشت. ابونصر منصور از استادان مهم ریاضی و نجوم او بود. بیرونی از جوانی به رصد و محاسبه پرداخت؛ در ۹۹۰، عرض جغرافیایی کاث را با اندازه‌گیری ارتفاع خورشید بررسی کرد. ^[۱]

آغاز کار او، در محیطی بود که دانشِ یونانیِ ترجمه‌شده، سنت‌های ریاضیِ محلی و رصد عملی با هم برخورد می‌کردند. ابزار، کتاب و رابطه با استادان هر سه اهمیت داشتند. نوشته‌های جوانی دربارهٔ تصویرکردن سطح کروی بر صفحه، نشان می‌دهند مسئلهٔ نقشه و اندازه‌گیری از همان ابتدا در افق کارش بود. ^[۱]

سفرها، دربارها و غزنه

دگرگونی سیاسیِ خوارزم در ۹۹۵ مسیر زندگی او را تغییر داد. دوره‌هایی در قلمرو سامانی و نزد قابوسِ زیاری در گرگان داشت و سپس به محیط علمیِ خوارزم بازگشت. از حدود ۱۰۰۹ تا ۱۰۱۷، در کنار مأمون دوم، کار علمی با وظایف مشورتی و سیاسی همراه بود. در ۱۰۱۷، با تصرف خوارزم به دست غزنویان، به غزنه منتقل شد؛ جابه‌جایی‌ای که نمی‌توان آن را صرفاً سفر آزادانهٔ یک پژوهشگر دانست. ^[۲]

غزنه پایگاهِ بخش بزرگی از آثارِ پختهٔ او شد. رابطه با حاکمان، امکان حمایت و محدودیت را با هم داشت؛ روایت‌های دیرهنگامِ درباری، همیشه شاهد مستقیمِ رفتار محمود نیستند. ارتباط با شمال هند و آموختن زبان سنسکریت، زمینهٔ کتابی را فراهم کرد که علم و جامعه را کنار هم بررسی می‌کرد. ^[۲]

ریاضیات و نجوم

نجوم در کار بیرونی فقط فهرستی از جای ستاره‌ها نیست. «قانون مسعودی» جدول‌ها را با روش محاسبه و توضیحِ پارامترها همراه می‌کند. مثلثاتِ کروی، محاسبهٔ زاویه‌ها و تقریب‌های عددی، ابزارهایی برای پاسخ‌دادن به مسئله‌های رصدی و جغرافیایی‌اند. جورج صلیبا در بررسی آثار ریاضی، همین پیوندِ نظریه و کاربرد را برجسته می‌کند. ^[۳]

او دربارهٔ امکانِ حرکت زمین نیز بحث کرد و اسطرلابِ سجزی را که بر فرضِ چرخش زمین بنا شده بود، شناخت. این بحث، با اثبات کاملِ مدل خورشیدمرکزیِ کوپرنیکی یکسان نیست. در نگاه او، برخی اختلاف‌ها با محاسبهٔ نجومیِ صرف حل نمی‌شدند و به مسئله‌های فیزیکی مربوط بودند. اهمیت تاریخی، در بازبودنِ پرسش و دقتِ تفکیک آن است، نه نسبت‌دادن همهٔ کشفیات بعدی به یک نفر. ^[۳]

اندازه‌گیری زمین و جغرافیا

یکی از روش‌های مشهور او برای برآورد اندازهٔ زمین، استفاده از ارتفاع کوه و زاویهٔ افتِ افق است. با دانستن ارتفاع و اندازه‌گیری زاویه، هندسهٔ کره اجازه می‌دهد شعاع تخمین زده شود. اصلِ کروی‌بودن زمین پیش از بیرونی در سنتِ علمی وجود داشت؛ سهم او ارائه و به‌کارگیریِ روش سنجش بود، نه نخستین کشفِ شکل زمین. ^[۴]

جدولِ حدود ششصد مکان در قانون مسعودی، بخشی از کارِ گردآوری و مقایسهٔ مختصات است؛ همهٔ این مکان‌ها را شخصاً اندازه نگرفت. رصدهای هم‌زمانِ خسوف برای تعیین اختلاف طول جغرافیایی، و بررسیِ ارتفاع خورشید برای عرض، راه‌های دیگری در این شبکهٔ سنجش بودند. در توصیف زمین نیز به آثار تغییر محیط، از جمله نشانه‌های دریایی در خشکی، توجه داشت. ^[۴]

هند، زبان و شناخت فرهنگ

«تحقیق ماللهند» که در ۱۰۳۰ تکمیل شد، دین، فلسفه، نظام عدد، نجوم، تقویم و جامعهٔ هند را بررسی می‌کند. آشنایی با سنسکریت به بیرونی امکان داد فقط به شنیده‌های بیرونی تکیه نکند. با این حال، دامنهٔ تجربه‌اش را نباید به شناختِ یکسانِ تمام مناطق و همهٔ گروه‌های شبه‌قاره گسترش داد. ^[۵]

ترجمهٔ عربیِ متنِ پاتانجلی، موسوم به «باتنجل»، نمونهٔ دیگری از کار میان‌زبانی است. او متن را در قالبی متناسب با زبانِ خواننده عرضه کرد؛ این انتقال، رونویسیِ بی‌تغییر نبود. ترجمهٔ دیگری دربارهٔ سانکهیه از دست رفته است. در پژوهش‌هایش، فهم دیگری با مقایسهٔ مفاهیم همراه می‌شود، گرچه فرض‌های علمی و دینیِ خودِ مؤلف نیز در متن حضور دارند. ^[۵]

تاریخ، تقویم و آثارالباقیه

«آثارالباقیه عن القرون الخالیه» در حدود ۱۰۰۰ نوشته و به قابوس تقدیم شد. روز، ماه، سال و مبدأ تاریخ در فرهنگ‌های مختلف یکسان نیستند؛ بیرونی می‌کوشد این نظام‌ها را توصیف و قابل مقایسه کند. کتاب از جدول شاهان و تبدیلِ تاریخ تا جشن‌ها و سنت‌های ایرانی، یهودی، مسیحی و دیگر جامعه‌ها گسترده است. ^[۶]

در آثار تاریخی، روایت‌های ناسازگار را با هم می‌سنجد و دادهٔ نجومی را برای روشن‌کردن زمان به کار می‌گیرد. کتاب تاریخ خوارزمِ او باقی نمانده، اما بخش‌هایی از آن در نقل‌های بعدی شناخته می‌شوند. اینجا تاریخ و علم، نه دو حوزهٔ جدا، بلکه دو مسیر برای بررسیِ خبر و زمان‌اند. ^[۷]

کانی‌ها، وزن مخصوص و داروشناسی

در «الجماهر فی معرفة الجواهر»، ماده فقط نام و ارزش بازار ندارد: وزن مخصوص و ویژگیِ سنگ‌ها و فلزها نیز موضوع بررسی‌اند. ابزارهای اندازه‌گیری و مقایسهٔ چگالی، راهی برای جداکردنِ بعضی ادعاهای کیمیاگری از مشاهده فراهم می‌کردند. او به تبدیل فلزها به یکدیگر به شیوهٔ ادعاشدهٔ کیمیاگران نقد داشت. ^[۸]

«الصیدنة فی الطب» به نام‌ها و شناختِ مواد دارویی در زبان‌های مختلف می‌پردازد. گردآوریِ واژه‌های چندزبانه به معنای تسلطِ قطعیِ او بر همهٔ آن زبان‌ها نیست. این اثر، سندِ تاریخ داروشناسی و انتقالِ نام‌هاست؛ شیوه‌های درمانیِ ثبت‌شده در یک متنِ هزارساله، دستور پزشکیِ معتبرِ امروز محسوب نمی‌شوند. ^[۸]

زندگی شخصی، باورها و سال‌های پایانی

دربارهٔ خانواده، ازدواج و جزئیات روزمرهٔ بیرونی، داده‌های قابل اتکا بسیار کمتر از آثار علمی است. استعارهٔ «فرزندان» برای کتاب‌هایش، به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که هرگز خانواده نداشته است. علاقه‌های مستندش از خودِ نوشته‌ها آشکارترند: سنجش، ابزار، زبان‌ها، تاریخ و شناختِ رسوم. در ۱۰۳۶، فهرستی از آثار خود و نوشته‌های محمد بن زکریای رازی تنظیم کرد. ^[۹]

بیرونی مسلمان بود و در نوشته‌هایش، توجه و احترام به اهل‌بیت دیده می‌شود؛ تعیین دقیقِ وابستگیِ مذهبی‌اش محل بحث است. توصیفِ سنجیدهٔ دیگر دین‌ها، به معنای نداشتن اعتقاد یا یکسان‌دانستنِ تمام ادعاهای دینی نیست. او می‌کوشد دیدگاهِ گروه‌های مختلف را بشناسد، در حالی که از موضع و زبانِ فکریِ خود می‌نویسد. ^[۱۰]

تاریخ درگذشت او قطعی نیست. سال ۱۰۴۸ در بسیاری از معرفی‌ها آمده، اما ایرانیکا با توجه به اشاره‌های سنّی در آثارِ متأخر، زندگی پس از ۱۰۵۰ را مطرح می‌کند. به همین دلیل، پایان زندگی را بهتر است در میانهٔ سدهٔ یازدهم و با ذکر اختلافِ تاریخ بشناسیم. ^[۲]، ^[۱۱]

کتاب‌ها، ترجمه‌ها و پژوهش‌ها

• آثارالباقیه، حدود ۱۰۰۰: گاه‌شماری، تاریخ و آیین‌ها؛ متن عربی و ترجمه‌های بعدی، روایتِ نسخه‌های متفاوتی از اثر را منتقل می‌کنند. ^[۶]
• تحقیق ماللهند، ۱۰۳۰: شناخت علم و فرهنگِ هند؛ ترجمهٔ انگلیسی ادوارد زاخاو در ۱۸۸۸ منتشر و در ۱۹۱۰ بازنگری شد. ^[۹]
• التفهیم لاوائل صناعة التنجیم: معرفیِ دانش‌های مقدماتیِ مرتبط با نجوم و احکام آن، در نسخه‌های عربی و فارسی. فارسیِ کتاب از متون مهمِ نثر علمی است؛ ترتیب و رابطهٔ نسخه‌ها موضوع بررسیِ پژوهشگران است. ^[۹]
• قانون مسعودی: مجموعهٔ بزرگِ ریاضی و نجوم، با روش‌ها و جدول‌ها؛ تدوین در دورهٔ مسعود غزنوی. ^[۳]
• تحدید نهایات الاماکن لتصحیح مسافات المساکن: اندازه‌گیریِ مکان‌ها و فاصله‌ها؛ ترجمهٔ انگلیسی جمیل علی در ۱۹۶۷ و شرح ادوارد کندی در ۱۹۷۳، مسیر مطالعهٔ تخصصیِ اثر را گسترش دادند. ^[۹]
• الجماهر و الصیدنة: به‌ترتیب سنگ‌ها و فلزها، و مواد و نام‌های دارویی؛ دو وجهِ متفاوت از شناختِ جهانِ مادی. ^[۸]
• کتاب سایه‌ها: نسبتِ سایه، زاویه و زمان، با کاربردهای نجومی و ابزارشناختی. ^[۱]

بخش بزرگی از آثار بیرونی از دست رفته است. شمارِ عنوان‌ها در فهرست‌های مختلف یکسان نیست؛ تفاوتِ تشخیص آثار، نسخه‌ها و نوشته‌های مفقود، اجازه نمی‌دهد یک عددِ بدون توضیح را فهرست کامل و قطعی بدانیم. ^[۹]

فیلم و تصویر بیرونی

Abu Raykhan Beruni — ابوریحان بیرونی، فیلمی به کارگردانی شوخرات عباسوف در استودیوی ازبک‌فیلم است. در فیلم‌شناسیِ امانوئل کلانتاروف، طراح هنریِ اثر، سال ۱۹۷۳ ثبت شده است. این فیلم بازآفرینیِ سینماییِ زندگیِ یک دانشمندِ قرون میانه است، نه تصویرِ مستندِ هم‌زمان با زندگی او. ^[۱۲]

تصویرهای شناخته‌شدهٔ بیرونی، عموماً صورت‌نگاری‌های بسیار متأخرند. نسخه‌های خطیِ آثار و نمودارهای علمی، برای دیدن جهانِ پژوهش او کاربرد روشن‌تری دارند؛ باید تاریخِ نسخه را از زمانِ مؤلف جدا کرد. رصدخانهٔ امروزیِ نام‌گذاری‌شده به افتخار او نیز نشانه‌ای از میراث است، نه بنایی از سدهٔ یازدهم.

روش و میراث علمی

روشِ بیرونی در چند حرکت تکرار می‌شود: مشاهدهٔ پدیده، ساختن یا بررسیِ ابزار، محاسبه، و مقایسه با داده یا روایتِ دیگر. توجه به خطای رصد و تقریب عددی، ارزشِ نتیجه را بیشتر می‌کند؛ عدد فقط برای بزرگ‌نماییِ دقت نیست، باید مسیر به‌دست‌آمدنش هم فهمیده شود. ^[۱]

در تاریخ و فرهنگ نیز خبرها را یکسان نمی‌پذیرد. او درونِ سنت علمی و دینیِ دورهٔ خود است، نه دانشمندی امروزی که به گذشته منتقل شده باشد؛ محدودیتِ داده‌ها و بعضی فرض‌های موروثی در آثارش باقی‌اند. اهمیتش با حذف این فاصله‌ها بیشتر نمی‌شود؛ در تلاشِ واقعی برای مقایسه و فهم، در همان جهان تاریخی، آشکار است. ^[۷]

کنار خیام، بیرونی وجهِ اندازه‌گیری و مشاهدهٔ سنت علمیِ ایرانی را پررنگ می‌کند. اگر خیام پرسشِ برهان و صورت‌بندی را به مرکز می‌آورد، بیرونی بارها از کتاب به افق، از جدول به ابزار، و از زبانِ خود به زبانِ دیگری می‌رود.