هربرت سایمون

هربرت سایمون پرسشی ساده را جدی گرفت: آدم‌ها واقعاً چگونه تصمیم می‌گیرند؟ پاسخ او از اقتصاد فراتر رفت و به مدیریت، روان‌شناسی، رایانش و طراحی رسید. انسانی که همهٔ گزینه‌ها را می‌شناسد و بی‌هزینه بهترین را محاسبه می‌کند، با کسی که در اداره، آزمایشگاه یا زندگی روزمره انتخاب می‌کند یکسان نیست. سایمون برای فهم این فاصله، هم به مشاهدهٔ انسان پرداخت و هم به ساختن برنامه‌هایی که مسئله حل می‌کردند.

خانواده، کودکی و تحصیل

هربرت الکساندر سایمون در ۱۵ ژوئن ۱۹۱۶ در میلواکیِ ویسکانسین متولد شد. پدرش آرتور کارل سایمون، مهندس برق و مخترعی مهاجر از آلمان بود؛ مادرش ادنا مرکل، پیشینهٔ موسیقی داشت. او در شرح زندگی خود برای نوبل، خانواده و علاقهٔ زودهنگام به علوم اجتماعی را در شکل‌گیری مسیرش مهم می‌داند. ^[۱]

در دانشگاه شیکاگو علوم سیاسی خواند؛ مدرک کارشناسی را در ۱۹۳۶ و دکترا را در ۱۹۴۳ گرفت. موضوع علاقه‌اش فقط نظریهٔ حکومت نبود: می‌خواست رفتار سازمان‌ها را با روش‌های تحلیلی و مشاهدهٔ واقعی توضیح دهد. صورت‌بندی ریاضی، برای او جای پرسش اجتماعی را نمی‌گرفت؛ ابزاری برای دقیق‌کردن آن بود. ^[۲]

از ادارهٔ عمومی تا رفتار اداری

سایمون از ۱۹۳۹ تا ۱۹۴۲ در دانشگاه کالیفرنیا، برکلی، مدیریت دفتر ادارهٔ عمومی را بر عهده داشت؛ سپس تا ۱۹۴۹ در مؤسسهٔ فناوری ایلینوی کار کرد. همان سال به کارنگی تک، دانشگاهی که بعدها کارنگی ملون شد، پیوست. پژوهش دربارهٔ سازمان‌ها به‌تدریج با محیط تازهٔ ریاضیات، مدیریت و رایانه همراه شد. ^[۳]

«رفتار اداری» در ۱۹۴۷ منتشر شد و تصمیم‌گیری را به مرکز تحلیل سازمان آورد. کار یک سازمان تنها اجرای دستورها نیست: پیش از هر عمل، باید هدف، راه رسیدن به آن و معیار انتخاب روشن شود. تقسیم کار، سلسله‌مراتب و ارتباطات، بر اینکه چه اطلاعاتی به تصمیم‌گیرنده برسد اثر می‌گذارند. در نتیجه، محیط سازمانی در خودِ تصمیم حضور دارد، نه فقط در اجرای آن. ^[۴]

عقلانیت محدود و انتخاب رضایت‌بخش

در مقالهٔ «مدلی رفتاری از انتخاب عقلانی» در ۱۹۵۵، سایمون به محدودیت اطلاعات و توان محاسبه پرداخت. انتخاب‌کننده معمولاً همهٔ بدیل‌ها و تمام پیامدهایشان را نمی‌داند. جست‌وجو نیز هزینه دارد؛ پس خودِ فرایند یافتن گزینه‌ها باید بخشی از مدل باشد. «عقلانیت محدود» به معنای بی‌منطق‌بودن انسان نیست؛ یعنی استدلال در شرایط واقعیِ محدودیت انجام می‌شود. ^[۵]

مفهوم «رضایت‌بخشی» یا satisficing این تفاوت را روشن می‌کند: شخص معیاری برای پذیرفتنی‌بودن گزینه می‌گذارد و ممکن است با یافتن گزینه‌ای که از آن معیار عبور می‌کند، جست‌وجو را متوقف کند. مثلاً انتخاب خانه‌ای که بودجه، فاصله و فضای لازم را تأمین می‌کند، لزوماً اثباتِ بهترین‌بودن آن میان تمام خانه‌های ممکن نیست. معیار پذیرفتنی نیز می‌تواند با تجربه تغییر کند. ^[۶]

سخنرانی نوبل او در ۱۹۷۸، همین پیوند میان فرایند تصمیم، مشاهده و سازمان را دنبال می‌کند. دامنهٔ نظریه، تنها خریدوفروش نیست؛ تصمیم‌های مدیریتی نیز با محدودیت دانش و توجه روبه‌رو هستند. ^[۷]

نیوئل، شاو و آغاز هوش مصنوعی

همکاری با آلن نیوئل و کلیف شاو، پرسش شناخت را به برنامهٔ رایانه‌ای تبدیل کرد. «نظریه‌پرداز منطق» در ۱۹۵۶، اثبات قضیه را با دست‌کاری نمادها و راهبردهای جست‌وجو دنبال می‌کرد. سهم شاو در برنامه‌نویسی و ابزارهای این کار مهم بود؛ این پروژه ساختهٔ سایمون به‌تنهایی نبود. «حل‌کنندهٔ عمومی مسئله» نیز از ۱۹۵۷ مسیر استفاده از تحلیلِ وسیله–هدف را گسترش داد. ^[۸]

نیوئل و سایمون در سخنرانیِ مرتبط با دریافت جایزهٔ تورینگ، سامانه‌های نمادی و جست‌وجو را به عنوان چارچوبی برای مطالعهٔ هوش مطرح کردند. این نگاه، یکی از مبانی هوش مصنوعی نمادین شد. برنامه‌های این دوره با قواعد و نمادهای صریح کار می‌کردند؛ سازوکارشان با مدل‌های زبانیِ آموزش‌دیده بر داده‌های عظیم یکسان نبود. ^[۹]

شناخت، حل مسئله و شطرنج

کتاب مشترک «حل مسئلهٔ انسانی» در ۱۹۷۲، گزارش‌های کلامیِ افراد هنگام حل مسئله را در کنار مدل‌های محاسباتی قرار داد. هدف صرفاً ساختن برنامه‌ای با جواب درست نبود؛ مسیر رسیدن به جواب هم اهمیت داشت. اگر انسانی چند مرحلهٔ مشخص را طی می‌کند، مدلی که رفتار او را توضیح می‌دهد باید دربارهٔ همین مراحل نیز چیزی بگوید. ^[۸]

در مقالهٔ ۱۹۷۳ با ویلیام چیس، «ادراک در شطرنج»، بازسازی موقعیت‌های شطرنجی و یادآوری کوتاه‌مدت بررسی شد. مسئله فقط ظرفیت خام حافظه نبود: بازیکن باتجربه ساختارهای معناداری را می‌بیند که برای تازه‌کار به شکل مهره‌های جدا باقی می‌مانند. مفهوم دسته‌بندی اطلاعات یا «قطعه‌بندی» به فهم تخصص کمک می‌کند؛ دانستن الگوها می‌تواند مسیر جست‌وجو را هدایت کند. ^[۱۰]، ^[۱۱]

علوم مصنوع و طراحی سیستم‌ها

«علوم مصنوع» که نخست در ۱۹۶۹ منتشر شد، موضوع دیگری را پیش کشید: علوم طبیعی دربارهٔ جهان موجود می‌پرسند؛ طراحی دربارهٔ تغییر وضعیت موجود به وضعیتی مطلوب نیز می‌اندیشد. سازمان، نرم‌افزار و سازه، میان هدف انسان و محدودیت محیط قرار می‌گیرند. طراحی در این معنا از تزئین یا انتخاب ظاهر بسیار گسترده‌تر است. ^[۱۲]، ^[۳]

در «معماری پیچیدگی» در ۱۹۶۲، او نظام‌های سلسله‌مراتبی و «تقریباً تجزیه‌پذیر» را بررسی کرد: اجزایی که تعامل درونیِ قوی دارند، اما ارتباطشان با یکدیگر محدودتر است. این نگاه، راهی برای فهم ساختمان سیستم‌های پیچیده می‌دهد؛ هر سامانه را نمی‌توان بی‌هزینه به قطعات مستقل فروکاست، ولی همهٔ رابطه‌ها هم به یک اندازه در همهٔ مقیاس‌ها تعیین‌کننده نیستند. ^[۱۳]

زندگی شخصی و علایق

سایمون در ۲۵ دسامبر ۱۹۳۷ با دوروتیا ایزابل پای ازدواج کرد؛ فرزندانشان کاترین، پیتر و باربارا بودند. دخترش کاترین در خاطرات خانوادگی، علاقهٔ او به تمبر، حشرات، شطرنج، مطالعه، طبیعت‌گردی و موسیقی را به یاد می‌آورد. پیانو برایش حضوری مداوم داشت؛ باخ، موتسارت و بتهوون از آهنگسازانی بودند که می‌نواخت. خانواده نیز در آزمون انسانیِ منطق برنامهٔ اولیه در ژانویهٔ ۱۹۵۶، نقش زیربرنامه‌ها را اجرا کردند. ^[۱۴]

زندگی‌نامهٔ خودنوشت «مدل‌های زندگی من»، همکاری‌ها، انتخاب‌های دانشگاهی و زندگی خصوصی را از نگاه خود او روایت می‌کند. در این کتاب، آن نظریه‌پردازِ فرایند انتخاب، تصمیم‌های زندگی خودش را نیز موضوع روایت قرار می‌دهد؛ اثر فقط فهرست جوایز و مقاله‌ها نیست. ^[۱۵]

افتخارات و سال‌های پایانی

در ۱۹۶۷ به عضویت آکادمی ملی علوم آمریکا درآمد. جایزهٔ تورینگ ۱۹۷۵ را با نیوئل دریافت کرد و در ۱۹۷۸ جایزهٔ نوبل اقتصاد برای پژوهش پیشگامانه در تصمیم‌گیریِ سازمان‌های اقتصادی به او تعلق گرفت. این افتخارات، دو وجهِ پیوستهٔ کار او را نشان می‌دهند: نظریهٔ انتخاب و صورت‌بندی محاسباتیِ شناخت. ^[۱۶]، ^[۹]، ^[۱۷]

سایمون در ۹ فوریهٔ ۲۰۰۱ درگذشت. بیش از نیم قرنِ فعالیتش در کارنگی ملون، علاوه بر آثار علمی، در ساختن محیطی میان‌رشته‌ای و پرورش پژوهشگران اثر گذاشت. یادنامه‌های شاگردان، او را همکاری کنجکاو و درگیر گفت‌وگوهای روزمرهٔ پژوهش توصیف می‌کنند. ^[۱۸]، ^[۱۹]

کتاب‌های اصلی و زندگی‌نامه

• رفتار اداری — Administrative Behavior، ۱۹۴۷: تصمیم‌گیری در سازمان؛ ویرایش چهارمِ ۱۹۹۷ با شرح‌ها و بازنگری‌های بعدی. ^[۴]
• مدل‌های انسان — Models of Man، ۱۹۵۷: مجموعهٔ پژوهش‌های تحلیلی دربارهٔ رفتار، علت و انتخاب. علم نوین تصمیم مدیریت، ۱۹۶۰، نیز پیامدهای رایانش برای تصمیم را بررسی می‌کند. ^[۳]
• علوم مصنوع — The Sciences of the Artificial، ۱۹۶۹: کتابی دربارهٔ طراحی، اقتصاد و نظام‌های ساختهٔ انسان؛ ویرایش سوم در ۱۹۹۶ منتشر شد. ^[۱۲]
• حل مسئلهٔ انسانی — Human Problem Solving، ۱۹۷۲، با آلن نیوئل: اثری بنیادین دربارهٔ فرایندهای شناختی و مدل‌سازی آن‌ها. ^[۸]
• مدل‌های عقلانیت محدود — Models of Bounded Rationality: مجموعهٔ مقاله‌ها؛ جلد سومِ ۱۹۹۷، استدلال اقتصادیِ مبتنی بر رفتار تجربی را دنبال می‌کند. ^[۶]
• مدل‌های زندگی من — Models of My Life، نخست ۱۹۹۱: خودزندگی‌نامه؛ چاپ کاغذی MIT Press در ۱۹۹۶ عرضه شد. ^[۱۵]، ^[۲۰]

فیلم، صدا و آرشیوهای دیداری

مجموعهٔ فیلم‌های علوم کامپیوترِ CMU، تصویر سخنرانی‌ها و گفت‌وگوهای پیشگامانی از جمله سایمون، نیوئل و راج ردی را حفظ کرده است. گزارش «از سیگنال ویدئویی تا بایت» و برنامهٔ «قدرت پیشگامان» در ۲۰۲۱، مسیر نجات این نوارها را نشان می‌دهند. این‌ها اسناد حضور و سخن‌گفتن پژوهشگران‌اند، نه درامی که بازیگری نقش سایمون را اجرا کند. ^[۲۱]

تاریخ شفاهی ادوارد فایگنباوم در موزهٔ تاریخ کامپیوتر نیز از شاگردی نزد سایمون، درس «مدل‌های ریاضی در علوم اجتماعی» و شکل‌گیری پژوهش هوش مصنوعی سخن می‌گوید. این روایت، زندگی سایمون را از زاویهٔ یک همکار و شاگرد به تصویر می‌کشد. ^[۲۲]

میراث و نقدها

میراث سایمون در عوض‌کردنِ موضوع پرسش است: به جای آنکه فقط نتیجهٔ انتخاب را بسنجیم، فرایند جست‌وجو، محیط، اطلاعات و محدودیت زمان را هم ببینیم. پژوهش‌های بعدیِ عقلانیت محدود، همه یک پاسخ ندارند؛ برخی بر سازگاریِ راهبردهای ساده با محیط و برخی بر معماری شناختی تأکید می‌کنند. ^[۲۳]

در کنار الکساندر، سایمون طراحی را مسئلهٔ رابطهٔ انسان و محیط می‌بیند؛ در کنار شنون و فون نویمان، ذهن را با ابزارهای محاسباتی صورت‌بندی می‌کند. اما انسان در مدل او ماشینِ آگاه به همه‌چیز نیست. محدودیت، چیزی نیست که فقط از متن نظریه حذف شود؛ بخشی از چیزی است که باید توضیحش داد.